Stopa wierszowa
Al-Farāhīdī wyodrębnił, nazwał i zhierarchizował wszystkie elementy stanowiące o specyfice rytmicznej wiersza. By to osiągnąć, posłużył się bardzo prostą i jednocześnie przejrzystą metodą notacji binarnej, opierając się przy tym — co charakterystyczne dla ówczesnych gramatyków arabskich — na tekście pisanym. Kółkiem (lub kropką) zastąpił literę (spółgłoskę) wokalizowaną (ḥarf mutaḥarrik), czyli opatrzoną znakiem krótkiej samogłoski, natomiast pionową kreską zastąpił literę nie wokalizowaną (ḥarf sākin), czyli opatrzoną znakiem braku następstwa krótkiej samogłoski (tzw. sukūn).
Zapisany tym sposobem na przykład następujący wers słynnej kasydy Ṭarafy Ibn al-ᶜAbda wyglądałby następująco:
wa-fī-l-ḥayyi aḥwā yanfuḍu l-murda šādinun
᮰᮰|᮰|᮰᮰|᮰|᮰|᮰᮰|᮰|᮰᮰|᮰᮰|
muẓāhiru samṭay luluᵓin wa-zabarǧadi
᮰᮰|᮰᮰᮰|᮰|᮰|᮰᮰|᮰᮰᮰|᮰᮰|
Średniowieczni arabscy gramatycy nie znali pojęcia sylaby ani mory, ale zastosowanie takiego binarnego zapisu pozwoliło, w toku analizy tekstów poetyckich, z łatwością wydzielić wstrukturze wersów powtarzające się w regularnych odstępach minimalne układy kwantytatywne; dłuższe o charakterze niezmiennym i krótsze — alternujące.
Składniki alternujące określił mianem asbāb (l.poj. sabab), tzn. sznury, jako że wiążą one konstrukcję wersu i w zależności od potrzeb mogą być albo krótsze albo dłuższe. Wśród nich także wyróżnione zostały dwa typy: ṯaqīl (ciężki), zapisywany jako ᮰| oraz ḫafīf („light”), zapisywany symbolem ᮰᮰ ze wspólnym dla obu wariancie ᮰. Jeśli przełożyć symbolikę al-Farāhīdiego na współcześnie stosowany zapis prozodyczny, otrzymuje się odpowiednio dwie rytmicznie przeciwstawne cząstki stałe: „⏑—” (watid maǧmūᶜ) i „—⏑” (watid mafrūq) a także cząstki zmienne: „—” (sabab ḫafīf), z możliwym wariantem „⏑”, oraz „⏑⏑” (sabab ṯaqīl), z wariantami w postaci „—” i „⏑”.
Symbole prozodyczne:
"⏑" — sylaba krótka;
"—" — sylaba długa;
"⏒" — sylaba anceps (obojętna) — może być długa lub krótka;
"⏒" — sylaba anceps w zakończeniu wersu.
Ostatnia sylaba w wersie traktowana jest zawsze jako długa, nawet gdy w rzeczywistości jest nią krótka sylaba otwarta.
Ze względów, jak się wydaje, wyłącznie technicznych późniejsi wersolodzy arabscy wprowadzili jeszcze pomocniczy termin fāṣila na oznaczenie sekwencji złożonej z sylab krótkich i następującej po nich sylaby długiej. Rozróżniano dwa jej typy: fāṣila ṣuġrā albo ṣaġīra, czyli mniejsza o układzie: ⏑⏑— oraz fāṣila kubrā lub kabīra, czyli większa o układzie: ⏑⏑⏑—.
Element stały (watid), zgodnie z przyjętą wcześniej zasadą, będziemy konsekwentnie nazywać segmentem konstytutywnym, natomiast element zmienny (sabab) — segmentem komplementarnym. Razem tworzą one w wersologii al-Farāhīdiego podstawową jednostkę rytmiczną wiersza, czyli stopę (ar. ǧuzᵓ lub tafᶜīla). Pierwszy stanowi jej część mocną albo jądro, które swoją niezmiennością wytycza główny rytm wiersza. Rolą segmentów komplementarnych jest — poprzez ich wartość iloczasową oraz umiejscowienie względem segmentów konstytutywnych — nadawanie temu trzonowi rytmicznemu niepowtarzalnej specyfiki, a także w jakimś stopniu zapobieganie wrażeniu monotonii. Stopa zawiera jeden lub dwa segmenty komplementarne. Mogą one występować przed lub po segmencie konstytutywnym albo też go okalać.
Autor Al-ᶜArūḍ wyodrębnił dziesięć stóp wierszowych. Siedem z nich ( ⏑—⏒, ⏑—⏒⏒—, ⏑—⏒⏒, ⏒⏑—, ⏒⏑—⏒, ⏔—⏑—, ⏒⏒⏑—) opiera się na segmencie konstytutywnym o postaci „⏑—” ( watid maǧmūᶜ). W pozostałych trzech część mocna to „—⏑” ( watid mafrūq): —⏑—⏒, ⏒—⏑⏒ i ⏒⏒—⏑.