Wszystkie wzorce metryczne zebrane w kole muǧtalib charakteryzują się tym, że jedna z tworzących je stóp zawiera segment konstytutywny o budowie trocheicznej (—⏑). Zwraca uwagę odpowiedniość między pozycją segmentu konstytutywnego w danej stopie a liczbą kombinacji metrycznych, w których ona występuje. Stopa ⏒⏒—⏑, w której segment trocheiczny zajmuje trzecią pozycję po dwu segmentach komplementarnych wchodzi w skład wzorców sarīᶜ, munsariḥ i muqtaḍab. Stopa ⏒⏒—⏑, w której segment trocheiczny stoi na drugim miejscu występuje we wzorcach ḫafīf oraz muǧtaṯṯ. I wreszcie stopa —⏑—⏒ o inicjalnej pozycji segmentu trocheicznego obecna jest tylko w metrum muḍāriᶜ.

Sarīᶜ

Na pierwszy rzut oka wygląda ono jak wariant raǧaz. Jego schemat ideowy według Farāhīdiowego koła muǧtalib to ⏒⏒⏑—|⏒⏒⏑—|⏒⏒—⏑ (dwie stopy z jambicznym segmentem mocnym plus jedna stopa z segmentem mocnym trocheicznym) powtórzone dwukrotnie. Ale w takiej akatalektycznej postaci wzorzec ten w autentycznej klasycznej poezji najprawdopodobniej nigdy nie występował. Opinię tę wyraża większość średniowiecznych wersologów arabskich. Tymczasem w stosowanych odmianach sarīᶜ uważanych w związku z tym za katalektyczne niezwykle trudno jest zidentyfikować segment konstytutywny o strukturze trocheicznej decydujący o odmienności tego metrum. Uczeni arabscy nie potrafili wyjaśnić zagadki, na jakiej podstawie formy uważane za katalektyczne uznane zostały za pochodne stopy ⏒⏒—⏑.

1) ze stopą —⏑⏒ w zakończeniach hemistychu inicjalnego oraz:

a) z taką samą klauzulą, np.:

ᶜAbīd Ibn al-Abraṣ, Dīwān ᶜAbīd Ibn al-Abraṣ,
ed. Karam al-Bustānī, Bayrūt p. 123.

a-min rusūmin naᵓyu-hā nāḥilu

wa-min diyārin damᶜu-hā l-hāmilu

aǧālati r-rīḥu bi-hā ḏayla-hā

ᶜāman wa-ǧawnun musbilun hāṭilu

⏑—⏑—|——⏑—|—⏑⏑

⏑—⏑—|——⏑—|—⏑⏑

⏑—⏑—|—⏑⏑—|—⏑—

——⏑—|——⏑—|—⏑⏑

b) z klauzulą typu —⏒, np.:

Al-Buḥturī, Dīwān al-Buḥturī, Beirut, vol. 2, p. 394.

al-ḥamdu li-l-Lāhi ᶜalā mā arā

min qadari l-Lāhi l-laḏī yaǧrī

mā kāna ḏā l-ᶜālamu min ᶜālam-ī

yamwam wa-lā ḏā d-dahru min dahr-ī

——⏑—|—⏑⏑—|—⏑—

—⏑⏑—|——⏑—|——

——⏑—|—⏑⏑—|—⏑

——⏑—|——⏑—|——

c) z klauzulą typu —⏑—̊ ze spadkiem oksytonicznym, np.:

Al-Ḥuṭayᵓa, Dīwān al-Ḥuṭayᵓa, Beirut 1981, p. 176.

qultu la-hā uṣbiru-hā ṣādiqan

wayḥa-ki amṯālu ṭarīfin qalīl

qad yaqṣuru l-māǧidu ᶜan fiᶜli-hi

wa-yanfasu l-ǧūdu ᶜalay-hi l-baḫīl

—⏑⏑—|—⏑⏑—|—⏑—

—⏑⏑—|—⏑⏑—|—⏑—̊

——⏑—|—⏑⏑—|—⏑—

⏑—⏑—|—⏑⏑—|—⏑—̊

d) ze stopą ⏔⏒ w zakończeniach obu hemistychów, np.:

Al-Aᶜšā, Dīwān al-Aᶜšā, ed. Muḥammad Ḥusayn, Cairo, p. 52.

fī-hinna maḫrūfu n-nawāṣifi mas-

rūqu l-buġāmi šādinun akḥal

raḫṣun aḫammu l-muqlatayni ḍaᶜī-

fu l-mankabayni li-l-ᶜināqi zaǧil

——⏑—|——⏑—|⏑⏑—

——⏑—|⏑—⏑—|——

——⏑—|——⏑—|⏑⏑—

——⏑—|⏑—⏑—|⏑⏑—

2) Trzystopowiec katalektyczny o klauzuli typu ⏒——̊ o spadku oksytonicznym, np.:

Al-ᶜAǧǧāǧ, Dīwān al-ᶜAǧǧāǧ,
ed. ᶜIzzat Ḥasan, Beirut 1971, p. 159.

yaǧfilu ᶜan ǧammāti-hi dalwu d-dāl

ġayābatan ġaṯrāᵓu min aǧnin ṭāl

—⏑⏑—|——⏑⏑|———̊

⏑—⏑—|——⏑—|———̊

Munsariḥ

Zbudowane jest z tych samych stóp co metrum sarīᶜ, jednak stopa ⏒⏒—⏑ zawierająca trocheiczny segment mocny jest tutaj — w przeciwieństwie do sarīᶜ — widoczna jak na dłoni. Usytuowana w środku półwersu, pomiędzy stopami typu ⏒⏒⏑— nie narażona jest na tak duże zmiany jak w klauzuli. Na większej popularności wzorzec ten zyskał dopiero w pierwszych dwóch wiekach okresu abbasydzkiego. Wcześniej, nie cieszył się zbytnim uznaniem wśród liczących się poetów. Nawet znany z zamiłowania do lekkich form mekkański bard, ᶜUmar Ibn Abī Rabīᶜa poświęcił mu niecałe cztery procent swoich wierszy. Spotyka się tylko format sześciostopowy:

ᶜAbīd Ibn al-Abraṣ, Dīwān ᶜAbīd Ibn al-Abraṣ,
ed. Karam al-Bustānī, Bayrūt p. 104.

aqfara min Mayyata d-dawāfiᶜa min

ḫabtin fa-Lubnā Fayḥāna fa-r-riǧalu

fa-l-Quṭabiyyātu fa-d-Dakādiku fa-l-

Hayǧu fa-aᶜlā habīri-hi s-sahalu<

—⏑⏑—|—⏑—⏑|—⏑⏑—

——⏑—|———⏑|—⏑⏑⏑

—⏑⏑—|—⏑—⏑|—⏑⏑—

—⏑⏑—|—⏑—⏑|—⏑⏑⏑

2. Katalektyczny o klauzuli typu ⏒—⏒, np.:

Ibn al-Muᶜtazz, Dīwān Ibn al-Muᶜtazz,
ed. Karam al-Bustānī, Beirut, p. 423.

qad ǧāᵓa-nā l-ᶜīdu yā muᶜaḏḏibat-ī

lā taǧᶜalī-hi hamman wa-aḥzānā

qūmī fa-ḍaḥḥī bi-l-haǧri fī-hi la-nā

wa-ṣayyirī-hi yā šurru qurbānā

——⏑—|—⏑—⏑|—⏑⏑—

——⏑—|———⏑|———

——⏑—|———⏑|——⏑—

⏑—⏑—|———⏑|———

Ḫafīf

W formie pełnej składa się ono z dwukrotnej sekwencji ⏒⏑—⏒|⏒—⏑⏒|⏒⏑—⏒. Stopa z usytuowanym centralnie trocheicznym segmentem konstytutywnym zajmuje tu pozycję drugą. Oprócz sześciostopowców stosowane są też formaty czterostopowe.

Choć w oparciu o to metrum skomponowana została kasyda Al-Ḥāriṯa Ibn Ḥilizza al-Yaškuriego, uważana za jeden z siedmiu najwybitniejszych utworów epoki przedmuzułmańskiej, nie należało ono do często wykorzystywanych. Jeśli nie liczyć ᶜUmara Ibn Abī Rabiᶜa, to spopularyzowali je właściwie dopiero (szczególnie formy czterostopowe) poeci prądu modernistycznego z Abū Nuwāsem na czele.

1) Sześciostopowiec:

a) akatalektyczny, np.:

Abū Zayd al-Qurašī, Ǧamharat ašᶜār al-ᶜArab, Beirut, p. 356.

qalla fī šaṭṭi Nahrawāna ġtimāḍī

wa-daᶜā-nī hawā l-ᶜuyūni l-mirāḍ-i

fa-taṭarrabtu li-ṣ-ṣabā ṯumma awqaf

tu riḍan bi-t-taqā wa-ḏū l-barri rāḍī

—⏑——|⏑—⏑—|—⏑——

⏑⏑——|⏑—⏑—|—⏑—⏑

⏑⏑——|⏑—⏑—|—⏑——

⏑⏑——|⏑—⏑—|—⏑——

b) katalektyczny o klauzuli typu ⏑⏑⏒ oraz takim samym zakończeniu hemistychu inicjalnego, np.:

Ǧamīl Buṯayna, Šarḥ dīwān Ǧamīl Buṯayna,
ed. Mahdī Muḥammad Nāṣir al-Dīn, Beirut 1987, p. 69.

rasmi dārin waqaftu fī ṭalali-h

kidtu aqḍī l-ġadāta min ǧalali-h

mūḥišan mā tarā bi-hi aḥadan

tantasiǧu r-rīḥu turba muᶜtadili-h

—⏑——|⏑—⏑—|⏑⏑—

—⏑——|⏑—⏑—|⏑⏑—

—⏑——|⏑—⏑⏑|⏑⏑—

—⏑——|⏑—⏑—|⏑⏑—

2) Czterostopowiec:

a) akatalektyczny, np.:

ᶜUmar Ibn Abī Rabīᶜa, Dīwān ᶜUmar Ibn Abī Rabīᶜa, Beirut, p. 27.

manaᶜa n-nawma ḏikru-hu

min ḥabībin muǧānibi

baᶜdamā qīla qad ṣaḥā

ᶜan ṭilābi l-ḥabāᵓibi

⏑⏑——|⏑—⏑—

—⏑——|⏑—⏑⏑

—⏑——|⏑—⏑—

—⏑——|⏑—⏑⏑

b) katalektyczny o klauzuli typu ⏑—⏒, np.:

Abū al-ᶜAlāᵓ Al-Maᶜarrī, Saqṭ az-zand,
ed. N. Riḑā, Beirut 1965, p. 217.

an tawallaytu ġādiyan

fa-baṭīᵓun ᶜawād-ī

ḫāna-nī malbas-ī abū-

ki fa-ḥullī ṣifād-ī

—⏑——|⏑—⏑—

⏑⏑——|⏑——

—⏑——|⏑—⏑—

⏑⏑——|⏑——

Muḍāriᶜ

Nazwano je tak, ponieważ swoją strukturą przypomina trochę wzorzec hazaǧ. Zgodnie z rozpowszechnionym od wieków przekonaniem metrum to miało być pierwotnie zbudowane z sześciu stóp. Jednak w dotychczas znanej literaturze spotkać można jedynie format czterostopowy. Każdy z półwersów zawiera dwustopową sekwencję: ⏑—⏒⏒|—⏑—⏒. Segmenty komplementarne w pierwszej i trzeciej stopie nie mogą być jednocześnie ani długie ani krótkie.

O rzadkości stosowania tego wzorca świadczą słowa Al-Ḫaṭība at-Tabrīziego: Wśród Arabów nie słyszało się muḍāriᶜ i żaden też znany wiersz w nim nie powstał. Potwierdza to wykonana przez piszącego te słowa statystyka. Na ponad dwa tysiące dwieście utworów dość reprezentatywnej grupy dziesięciu zbiorów poetyckich metrum to obecne jest tylko w jednym krótkim wierszu autorstwa Abū Nuwāsa. Na dodatek poeta zastosował w nim formę katalektyczną o spadku oksytonicznym. Oto fragment tego utworu:

Abū Nuwās, Dīwān Abī Nuwās, Beirut, p. 129.

a-yā laylu lā nqaḍayt

wa-yā ṣubḥu lā atayt

wa-yā laylu in aradta

ṭarīqan fa-lā htadayt

⏑——⏑|—⏑—̊

⏑——⏑|—⏑—̊

⏑——⏑|—⏑—⏑

⏑——⏑|—⏑—̊

Muqtaḍabᶜ

Panuje opinia, że nazwano je tak dlatego, że zostało niejako wykrojone z metrum munsariḥ. I rzeczywiście. Gdyby odciąć początkową stopę munsariḥ, pozostanie sekwencja: ⏒⏒—⏑|⏒⏒⏑—, czyli właśnie schemat wzorca muqtaḍab. W klasycznej poezji metrum to jest niezwykle rzadko spotykane. Podobnie jak w przypadku wzorca muḍāriᶜ, w dziesięciu obszernych zbiorach poezji znalazł się zaledwie jeden wierszyk skomponowany według tego wzorca, zaś jego autorem, jak można się domyślić, jest nie kto inny tylko Abū Nuwās.

W użyciu jest jedynie format czterostopowy o synkopowanej stopie przedśredniówkowej i klauzulowej, np.:

Abū Nuwās, Dīwān Abī Nuwās, Beirut, p. 51.

ḥāmilu l-hawā taᶜibu

yastaḫiffu-hu ṭ-ṭarabu

in bakā yahaqqu la-hu

laysa mā bi-hi laᶜibu

—⏑—⏑|—⏑⏑⏑

—⏑—⏑|—⏑⏑⏑

—⏑—⏑|—⏑⏑⏑

—⏑—⏑|—⏑⏑⏑

Muǧtaṯṯᶜ

Analogicznie jak poprzednie metrum, swoją nazwę zawdzięcza ono domniemanemu pochodzeniu od innego wzorca metrycznego. W tym przypadku od ḫafīf, którego odpowiednie „przycięcie”, tzn. odrzucenie pierwszej stopy w każdym półwersie, daje sekwencję ⏒—⏑⏒|⏒⏑—⏒, czyli metrum muǧtaṯṯ.

Występuje zatem tylko w wersji czterostopowej, choć zaklasyfikowanie go przez wersologów arabskich jako maǧzūᵓ sugerowałoby istnienie pierwotnej formy sześciostopowej, tzn. powtórzonej dwukrotnie sekwencji ⏒—⏑⏒|⏒⏑—⏒|⏒⏑—⏒. W stopie klauzulowej dopuszczalne jest stłumienie krótkiej zgłoski segmentu konstytutywnego, natomiast segmenty komplementarne przypadające na granicy stóp nie mogą być równocześnie krótkie.

To również metrum, jakby zapomniane przez poetów okresu przedmuzułmańskiego a przywrócone częściowo do łask dopiero przez poetów „modernistów” wczesnego okresu abbasydzkiego. W zbiorze poezji Abū Nuwāsa zastosowane zostało dwadzieścia pięć razy na ponad tysiąc wierszy. Oto fragment jednego z tych utworów:

Abū Nuwās, Dīwān Abī Nuwās, Beirut, p. 201.

a-yā mulīna l-ḥadīdi

li-ᶜabdi-hi Dāᵓūdi

alin fuᵓāda ǧinānin

li-ᶜāšiqin maᶜmūdi

⏑—⏑—|—⏑—⏑

⏑—⏑—|——⏑

⏑—⏑—|⏑⏑——

⏑—⏑—|——⏑