Koła Farāhīdiego

Z gąszczu jawiących się kombinacji stóp i ich wariantów al-Farāhīdī wyodrębnił piętnaście archetypowych schematów metrycznych (ar. buḥūr lub abḥur), które podzielił na pięć grup, rozpisując każdą z nich w formie kolistej przy pomocy wymyślonych przez siebie symboli (kółek i kresek). Pozwalało to w sposób bardziej czytelny ukazać podobieństwa i różnice pomiędzy tymi schematami, a także ułatwiało ich zapamiętanie. Obraz powstałych tą metodą kół zachował się dzięki Ibn ᶜAbd Rabbihiemu. Weszły one na stałe do arabskiej terminologii wersologicznej jako koła metryczne (ar. ad-dawāᵓir al-ᶜarūḍiyya) zwane też niekiedy „kołami al-Farāhīdiego”.

Kropka wewnątrz kółka pokazuje miejsce, od którego należy rozpocząć odczytywanie danego wzorca metrycznego (w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara), kropka nad kółkiem lub kreską oznacza możliwość wystąpienia stłumienia (ziḥāf), zaś dwie kropki wskazują miejsce, gdzie w dwu sąsiadujących ze sobą segmentach komplementarnych niedopuszczalne jest jednoczesne stłumienie lub też, gdzie obligatoryjne jest stłumienie tylko jednego z nich.

Każde z kół metrycznych otrzymało swoją nazwę, a ich „zawartość” — zapisana zgodnie ze stosowaną współcześnie notacją prozodyczną, według porządku, w jakim przedstawione zostały przez Ibn ᶜAbd Rabbihiego — wygląda następująco:

1. Koło al-muḫtalif (دائرة المختلف):
ṭawīl: ⏑ | ⏑ | ⏑ | ⏑
madīd: ⏑ | ⏑ | ⏑ | ⏑
basīṭ: ⏑ | ⏑ | ⏑ | ⏑

2. Koło al-muᵓtalif (دائرة المؤتلف):
wāfir: ⏑⏔ | ⏑⏔ | ⏑⏔
kāmil: ⏔⏑ | ⏔⏑ | ⏔⏑

3. Koło al-muštabih (دائرة المشتبه):
hazaǧ: ⏑ | ⏑ | ⏑
raǧaz: ⏑ | ⏑ | ⏑
ramal: ⏑ | ⏑ | ⏑

4. Koło al-muǧtalib (دائرة المجتلب):
sarīᶜ: ⏑ | ⏑ | ⏑
munsariḥ: ⏑ | ⏑ | ⏑
ḫafīf: ⏑ | ⏑ | ⏑
muḍāriᶜ: ⏑ | ⏑ | ⏑
muqtaḍab: ⏑ | ⏑ | ⏑
muǧtaṯṯ: ⏑ | ⏑ | ⏑

5. Koło al-mutaqārib (دائرة المتقارب):
mutaqārib: ⏑ | ⏑ | ⏑ | ⏑

Koła al-Farāhīdiego budziły zawsze niekłamany podziw. Jedni uważali je za genialny skrót teorii budowy wiersza, inni chcieli w nich widzieć istną matrycę do generowania wzorców metrycznych, w której zakodowane zostały informacje na temat zarówno dawno wymarłych jak i ciągle jeszcze czekających na swego „odkrywcę” struktur rytmicznych arabskiego wiersza. Jednocześnie od samego niemal początku nowo powstałą wersologię starano się poprawiać i uzupełniać. Pierwszym, który teorię tę poddał krytycznej analizie był uczeń jej twórcy, Al-Aḫfaš al-Awsaṭ (zm. 830). Zasłynął on przede wszystkim tym, że do ustalonego zbioru piętnastu wzorców metrycznych dołączył jeszcze jeden — oparty na powtarzalności stopy ⏑ mutadārik, który jego zdaniem należy do piątego koła metrycznego (al-muttafiq). Faktem jest jednak, iż sami prozodyści arabscy nie potrafili przytoczyć przekonywających (tzn. z podaniem przynajmniej imienia poety) przykładów jego zastosowania.