Zdanie pojedyncze

Wiemy już, że czas przeszły w języku arabskim realizowany jest przez koniugację sufiksalną a czas teraźniejszy przez koniugację sufiksalno-prefiksalną. Czas przyszły z kolei tworzy się przez prostą modyfikację polegającą na poprzedzeniu formy czasu teraźniejszego czasownika jedną z dwu partykuł: pisanej rozłącznie سَوْفَ (sawfa) lub pisanej łącznie سَـ (sa-), np.: سَوْفَ يَكْتُبونَ (sawfa yaktubūn^a) lub سَيَكْتُبونَ (sa-yaktubūn^a) – napiszą, będą pisać.

Zdanie pojedyncze z orzeczeniem czasow­nikowym

W zdaniach neutralnych stylistycznie, o standardowym szyku wyrazów, orzeczenie czasownikowe stoi przed podmiotem i zgadza się z nim pod względem rodzaju gramatycznego. Ponadto obligatoryjnie występuje w liczbie pojedynczej, np.:

ذَهَبَ كَريمٌ إلى المَدْرَسةِ ►

Karim poszedł do szkoły

رَجَعَتْ مَرْيَمُ مِن السوقِ ►

Maria wróciła z bazaru.

ذَهَبَ كَريمٌ وأَحْمَدُ إِلى المَدْرَسةِ ►

Karim i Ahmad poszli do szkoły.

رَجَعَت النِساءُ مِن السوقِ ►

Kobiety wróciły z bazaru.

Gdy podmiotem jest rzeczownik nieosobowy w liczbie mnogiej, wówczas orzeczenie przyjmuje formę rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej:

تَذْبُلُ النَباتاتُ ►

Rośliny więdną

رَجَعَت الطُيورُ إلى أَوْكارِها ►

Ptaki wróciły do swoich gniazd.

Możliwy jest też szyk przestawny (podmiot + orzeczenie), który w mówionej wersji arabskiego języka literackiego zdecydowanie przeważa. Jednak wysunięcie podmiotu przed orzeczenie pociąga za sobą konsekwencje gramatyczne:

• jeśli podmiot jest rzeczownikiem osobowym, to orzeczenie musi zgadzać się z nim co do rodzaju i liczby, np.:

أَحْمَدُ وموسى سافَرا إلى مِصْرَ ►

Ahmad i Musa wyjechali do Egiptu.

مَرْيَمُ ولَيْلى جَلَسَتا تَحْتَ الشَجَرة ►

Maria i Layla usiadły pod drzewem.

الأَطْفالُ يَلْعَبونَ في الحَديقةِ ►

Dzieci bawią się w ogrodzie.

هَؤلاء النِساءُ يَعْمَلْنَ في المُسْتَشْفى ►

Te kobiety pracują w szpitalu.

• jeśli podmiot jest rzeczownikiem nieosobowym w liczbie pojedynczej, to orzeczenie musi zgadzać się z nim co do rodzaju, np.:

السَيّارةُ وَقَفَتْ أَمامَ البَيْتِ ►

Samochód zatrzymał się przed domem.

كَلْبُهُ قَفَزَ في النَهْرِ ►

Jego pies skoczył do rzeki.

• jeśli podmiot jest rzeczownikiem nieosobowym w liczbie mnogiej, wówczas orzeczenie musi mieć formę rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej:

الحَيَواناتُ تَخْرُجُ مِن الغابةِ ►

Zwierzęta wychodzą z lasu.

الأوْراقُ تَتَساقَطُ مِن الأشْجارِ ►

Liście spadają z drzew.

Użycie szyku przestawnego wymuszają partykuły: إِنَّ (ᵓinna), لَعَلَّ (laᶜalla) – być może oraz لَيْتَ (layta) – oby, gdyby. Dodatkowo wymagają one, by podmiot zdania był w bierniku:

لَيْتَ أَبانا يَعودُ يَوْماً ►

Oby nasz ojciec wrócił pewnego dnia.

لَعَلَّ والِدَيْنا غادَرا إلى بَغْدادَ ►

Być może nasi rodzice wyjechali do Bagdadu.

Zaprzeczenie zdań z orzeczeniem czasownikowym różni się w zależności od czasu:

• w czasie teraźniejszym za pomocą partykuły لا (lā), np.:

لا يَعيشُ خالِدٌ وكَريمٌ في الصَحْراءِ ►

Chalid i Karim nie żyją na pustyni.

• w czasie przyszłym za pomocą partykuły لَنْ (lan) i formy trybu łączącego czasownika, np.:

لَنْ يَذْهَبَ التَلاميذُ إلى المَدْرَسةِ اليَوْمَ ►

Uczniowie nie pójdą dziś do szkoły.

لَعَلَّ التَلاميذَ لَنْ يَذْهَبوا إلى المَدْرَسةِ اليَوْمَ ►

Być może uczniowie nie pójdą dziś do szkoły.

• w czasie przeszłym za pomocą partykuły لَمْ (lam) i formy trybu ściętego czasownika, np.:

لَمْ تَسْمَعْ البناتُ عَنْ لَعْنةِ الفَراعِنةِ ►

Dziewczyny nie słyszały o klątwie faraonów.

كَأَنَّ البَناتِ لَمْ يَسْمَعْنَ عَنْ لَعْنةِ الفَراعِنةِ ►

Jak gdyby dziewczyny nie słyszały o klątwie faraonów.

Jeśli orzeczeniem jest czasownik przechodni, może on przyjąć jedno dopełnienie, np.:

كَتَبَ خِطاباً ►

Napisał list

lub dwa dopełnienia, np.:

أَعْطَى الحاضِرينَ تَصَوُّراً عَن الوَضَعِ في السودان ►

Dał obecnym wyobrażenie o sytuacji w Sudanie.

Jak widać, każde z dopełnień w powyższych przykładach jest w bierniku. Każde też po przekształceniu zdań na stronę bierną może stać się podmiotem:

كُتِبَ الخطابُ ►

List został napisany.

أُعْطِيَ الحاضِرونَ تَصَوُّراً عن الوَضَعِ في السودانِ ►

Obecnym dane zostało wyobrażenie o sytuacji w Sudanie.

أُعْطِيَ تَصَوُّرٌ لِلحاضِرينَ عَن الوَضَعِ في السودان ►

Obecni dostali wyobrażenie o sytuacji w Sudanie.

(dosł.: Wyobrażenie o sytuacji w Sudanie zostało dane obecnym)

Dopełnienie bliższe bywa też w dopełniaczu. Dzieje się tak, gdy orzeczenie stanowi połączenie czasownika z przyimkiem, np.:

يَرْغَبُ في اللِقاء مع مَلِكِ الأُرْدُنِّ ►

Pragnie spotkać się z królem Jordanii.

يَسْتَمِعونَ إلى الأَغاني العَرَبِيّةِِ ►

Słuchają piosenek arabskich

W tym wypadku również, po przekształceniu na stronę bierną, dopełnienie staje się podmiotem:

اللِقاءُ مَعَ مَلِكِ الأُرْدُنِّ يُرْغَبُ فيـهِ ►

Spotkanie z królem Jordanii jest pożądane.

الأَغاني العَرَبِيّةُ يُسْتَمَعُ إِلَيْها ►

Piosenki arabskie są słuchane.

Różnica polega na tym, że czasownik w stronie biernej zachowuje zawsze formę liczby pojedynczej rodzaju męskiego (tu: يُرْغَبُ i يُسْتَمَعُ ), natomiast zgodę co do liczby i rodzaju realizuje odpowiedni zaimek dołączany do przyimka i nawiązujący do podmiotu (tu: ـه i ها).

Co ciekawe, dotyczy to także sytuacji, gdy w skład tego typu orzeczenia wchodzi czasownik z zasady nieprzechodni, jak جَلَسَ (siedzieć), który po połączeniu z przyimkiem staje się przechodnim:

يَجْلِسونَ عَلى هذا العَرْشِ في حَفْلِ التَتْويجِ ►

Zasiadają na tym tronie podczas koronacji.

Świadczy o tym możliwość zamiany takiego orzeczenia na stronę bierną:

هذا العَرْشُ يُجْلَسُ عَلَيْهِ في حَفْلِ التَتْويجِ ►

Na tym tronie zasiada się podczas koronacji.

Zaimki sufigowane jako dopełnienie

Dołączenie zaimków sufigowanych w funkcji dopełnienia pociąga za sobą drobne modyfikacje o charakterze:

• ortograficznym – usunięcie litery alif w końcówkach 3 i 2 os. l.mn. r.m., np.:

كَتَبوا ← كَتَبوهُ

لَنْ تَكْتُبوا ← لَنْ تَكْتُبوهُ

لَمْ يَكْتُبوا ← لَمْ يَكْتُبوهُ

أُكْتُبوا ← اُكْتُبوهُ

• fonetycznym:
  • samogłoski krótkie, które w wygłosach pewnych form czasownikowych są przeważnie pomijane, po dołączeniu zaimka sufigowanego z reguły wymawia się, np.: kataba-h^u (كَتَبَهُ), katabtu-hā (كَتَبْتُها), katabta-hā (كَتَبْتَها), yaktubu-h^u (يَكْتُبُهُ), naktubu-h^u (نَكْتُبُهُ).
  • w wygłosie końcówki 2 os. l.mn. r.m. pojawia się długa samogłoska ū, np.:

كَتَبْتُمْ ← كَتَبْتُموهُ

• składniowym – dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy zarówno dopełnieniem bliższym, jak i dalszym jest zaimek. W tym celu wykorzystywana jest partykuła إِيّا (ᵓiyyā), która rozdziela oba zaimki sufigowane i do której dołączany jest zaimek pełniący rolę dopełnienia bliższego, np.:

أَعْطَوني إيّاهُ ►

Dajcie mi go!

Imiesłów przymiotnikowy w funkcji czasow­nika

Sytuacja taka jest najbardziej widoczna wtedy, gdy mamy do czynienia z imiesłowem pochodzącym od czasownika przechodniego wymagającym po sobie, podobnie jak czasownik, dopełnienia, np.:

يَجْلِسُ مُدَخِّناً نارجيلَتَهُ ►

Siedzi, paląc swoją nargilę

رَكَضَتْ مُنادِيَةً أَباها ►

Pobiegła wołając swojego ojca.

قالَ مُحَذِّراً إيّاهُمْ ►

Powiedział, ostrzegając ich.