Z innymi rzeczownikami

Z innymi rzeczownikami lub zaimkami sufigowanymi

Rzeczowniki łączą się składniowo z innymi rzeczownikami na dwa sposoby:

a) rzeczownik stojący na drugim miejscu jest w dopełniaczu (przydawka dopełniaczowa), natomiast rzeczownik przez niego opisywany musi być jednocześnie bez przedimka oraz:

bez sufiksu nieokreśloności -n, jak np.: كِتابُ الطالِبِ (kitāb^u ṭ-ṭālibⁱ – książka studenta) – przy czym w wyrazach z sufiksem -at- (w piśmie tzw. tāᵓ marbūṭa) spółgłoska sufiksu jest w tym wypadku obligatoryjnie zachowywana w mowie, np.: زَوْجةُ الوَزيرِ (zawǧat^u l-wazīrⁱ – żona ministra), حَفْنةُ مِلْحٍ (ḥafnat^u milḥⁱⁿ – garść soli);

Z reguły pomijana w wymowie krótka samogłoska stanowiąca w teorii końcówkę przypadka pierwszego członu konstrukcji przydawkowej jest zachowywana, gdy przydawką jest rzeczownik określony przedimkiem. Jednak jej barwa ulega przeważnie neutralizacji. W miejsce samogłosek u, a, i, przypisanych zgodnie z normą gramatyczną konkretnym formom fleksyjnym, pojawia się coś w rodzaju szwa, czyli samogłoska zredukowana o barwie bliżej nieokreślonej, która w międzynarodowym alfabecie fonetycznym oznaczana jest symbolem ɘ. Tym samym zatarciu ulega rozróżnienie form fleksyjnych. Przytoczone wyżej przykłady są więc wymawiane jak kitāb^ɘ ṭ-ṭālib, zawǧat^ɘ l-wazīr oraz ḥafnat milḥ.

Gdy przydawką dopełniaczową jest zaimek sufigowany, samogłoskowa końcówka rzeczownika jest przeważnie pomijana w mowie. Stąd na przykład kitāb-hā zamiast kitāb^u-hā, kitāb-hum zamiast kitāb^u-hum czy kitāb-nā zamiast kitāb^u-nā. Jeśli chodzi o zaimki 2 os. l.p. (-ka, -ki), to w wyniku przestawki głosek niwelują one niejako końcówki przypadka, czego wynikiem takie formy jak np. kitāb-ak i kitāb-ik. Podobnie jest, gdy przydawką jest zaimek sufigowany 3 os. r.m.: kitābu-h zamiast kitābu-hu, tyle że w tym wypadku mamy do czynienia raczej z zanikiem samogłoski zaimka.

Wyjątkiem są rzeczowniki أَبٌ (ᵓab^un – ojciec), أَخٌ (ᵓaḫ^un – brat) i حَمٌ (ḥam^un – teść), w których – gdy stanowią one pierwszy element konstrukcji przydawki dopełniaczowej – samogłoska wygłosowa ulega wydłużeniu, co znajduje odbicie również w piśmie, np.: أَبو نَبيلٍ (ᵓabū Nabīlⁱⁿ – ojciec Nabila), أَخو الرَئيسِ (ᵓaḫū r-raᵓīsⁱ – brat prezydenta), حَمو زَيْنَبَ (ḥamū Zaynab^a – teść Zaynab). Dotyczy to również przypadków zależnych, np.: إلى أَخي الرَئيسِ (ᵓilā ᵓaḫī r-raᵓīsⁱ – do brata prezydenta).

a w formach rodzaju męskiego liczby mnogiej regularnej (tzw. zdrowej) pozbawiony końcówki -na, np.: مُعَلِّمو الأَطْفالِ (muᶜallimū l-ᵓaṭfālⁱ – nauczyciele dzieci), صَيّادو الرُؤوسِِ (ṣayyādu r-ruᵓūsiⁱ – łowcy głów), مُمَثِّلو مَسْرَحٍ (mumaṯṯilū masraḥⁱⁿ – aktorzy teatru).

Tego rodzaju konstrukcja przydawkowa może się składać z trzech i więcej rzeczowników, np.: نائِبُ مُديرِ المَدْرِسةِ (nāᵓib^u mudīrⁱ l-madrasa^ti – zastępca dyrektora szkoły) czy أَخو نائِبِ مُديرِ المَدْرَسةِ (ᵓaḫū nāᵓibⁱ mudīrⁱ l-madrasa^ti – brat zastępcy dyrektora szkoły) albo dodatkowo z sufigowanym zaimkiem dzierżawczym, np.: أَخو نائِبِ مُديرِ مَدْرَﺳَﺘِنا (ᵓaḫū nāᵓibⁱ mudīrⁱ madrasati-nā – brat zastępcy dyrektora naszej szkoły)

b) oba rzeczowniki zgadzają się co do określoności i przypadka (przydawka rzeczowna), np.: السَّيِّدُ الرَئيسُ (as-sayyid^u r-raᵓīs^u – pan prezydent), الرَجُلُ العَنْكَبوتُ (ar-raǧul^u l-ᶜankabūt^u – człowiek pająk).

Szczególnym przypadkiem konstrukcji przydawki dopełniaczowej są wyrażenia z rzeczownikami كُلُّ (kull^un), بَعْضٌ (baᶜḍ^un), أَيُّ (ᵓayy^un) i نَفْسٌ (nafs^un).

1. كُلُّ

W połączeniu z rzeczownikiem nieokreślonym w dopełniaczu liczby pojedynczej wprowadza znaczenie „każdy”, np. كُلُّ بَيْتٍ (kull^u baytⁱⁿ – każdy dom), كُلُّ سَيّارةٍ (kull^u sayyara^tin – każdy samochód).
W połączeniu z rzeczownikiem określonym (przedimkiem lub przez inny rzeczownik określony) w dopełniaczu wprawdza znaczenie „wszyscy, wszystkie" lub „cały, cała, całe”, np.: كُلُّ الناسِ (kullu n-nāsⁱ – wszyscy ludzie), كُلُّ السيّاراتِ (kull^u s-sayyārātⁱ – wszystkie samochody), كُلُّ البَيْتِ (kull^u l-baytⁱ – cały dom).
Możliwe jest użycie odwrotnego szyku wyrazów, jednak wówczas po كُلّ musi pojawić się odpowiedni zaimek sufigowany nawiązujący do głównego składnika tego wyrażenia, np.: الناسُ كُلُّهُمْ (an-nās^u kull^u-hum), السيّاراتُ كُلُّها (as-sayyārāt^u kull^u-ha), البَيْتُ كُلُّهُ (al-bayt^u kull^u-hu).

W liczbie podwójnej, wyrażenia ze znaczeniem „obaj, obie, oboje” tworzy się według schematu: كِلا (kilā) dla rodzaju męskiego lub كِلْتا (kiltā) dla rodzaju żeńskiego + biernik rzeczownika określonego, jak np.: مَعَ كِلا الطالِبَيْنِ (maᶜa kilā ṭ-ṭālibaynⁱ – z oboma studentami), مَعَ كِلْتا الطالِبَتَيْنِ (maᶜa kiltā ṭ-ṭālibataynⁱ – z obiema studentkami). Jak widać, w połączeniu z innymi rzeczownikami zarówno كِلا jak i كِلْتا nie odmieniają się przez przypadki. Natomiast z zaimkami sufigowanymi przyjmują odpowiednio formę كِلَيْ (kilay) i كِلْتَيْ (kiltay) wspólną dla biernika i dopełniacza, np. مَعَ كِلَيْهِما (maᶜa kilay-himā – z nimi oboma), مَعَ كِلْتَيْهِما (maᶜa kiltay-himā – z nimi obiema).

2. بَعْضٌ – w połączeniu z rzeczownikami określonymi w dopełniaczu wprowadzają znaczenie „niektórzy, niektóre" lub „część, trochę”, np. بَعْضُ الناسِ (baᶜḍ^u n-nāsⁱ – niektórzy ludzie), بَعْضُ الشَرِكاتِ (baᶜḍ^u š-šarikātⁱ – niektóre firmy), بَعْضُ المُجْتَمَعِ (baᶜḍ^u l-muǧtamaᶜⁱ – część społeczeństwa), ﺑَﻌْﻀُﻨﺎ (baᶜḍ^u-nā – niektórzy z nas) بَعْضُ المِلْحِ (baᶜḍ^u l-milḥⁱ – trochę soli).

3. أَيُّ (r.ż. أَيَّةُ) – wprowadza znaczenie „jakikolwiek, wszelki", np. أَيُّ قَرارٍ (ᵓayyu qarārⁱⁿ – jakakolwiek decyzja), أَيَّةُ الأِجْراءاتِ اللازِمةِ (ᵓayyat^u l-ᵓiǧrāᵓātⁱ l-lāzima^ti – jakiekolwiek niezbędne kroki).

4. نَفْسٌ (dosł. dusza) – wprowadza znaczenia:

„ten sam, ta sama, ci sami" itd., np.: نَفْسُ الوَزيرِ (nafs^u l-wazīrⁱ – ten sam minister), في نَفْسِ المَدينةِ (fī nafsⁱ l-madīna^ti – w tym samym mieście), نَفْسُ المُواطِنينَ (nafs^u l-muwāṭinīn^a – ci sami obywatele), نَفْسُ الطالِبَتَيْنِ (nafs^u ṭ-ṭālibataynⁱ – te same dwie studentki), في نَفْسِ البُلْدانِ (fī nafsⁱ l-buldānⁱ – w tych samych krajach).
Możliwy, a nawet bardziej poprawny, jest odwrotny szyk wyrazów, ale wtedy – podobnie jak w przypadku كُلّ – musi pojawić się odpowiedni zaimek sufigowany nawiązujący do głównego członu wyrażenia, np.: الوَزيرُ نَفْسُهُ (al-wazīr^u nafs^u-hu – ten sam minister), في المَدينةِ نَفْسِها (fī l-madīna^ti nafsⁱ-hā – w tym samym mieście), المُواطِنونَ أَنْفُسُهُمْ (al-muwāṭinūn^a ᵓanfusu-hum – ci sami obywatele), الطالِبَتانِ نَفْساهُما (aṭ-ṭālibatānⁱ nafsā-humā – te same dwie studentki), في البُلْدانِ نَفْسِها (fī l-buldānⁱ nafsⁱ-hā – w tych samych krajach).
"On sam, ona sama, oni sami" itd. (w znaczeniu „właśnie on...”) albo dla podkreślenia rangi kogoś lub czegoś), np.: هُوَ نَفْسُهُ (huwa nafs^u-hu – on sam), هِيَ نَفْسُها (hiya nafs^u-hā – ona sama), هُمْ أَنْفُسُهُمْ (hum ᵓanfus^u-hum – oni sami), أَنْتُمْ أَنْفُسُكُمْ (ᵓantum ᵓanfus^u-kum – wy sami) itd.

Rzeczownik odsłowny w funkcji czasownika

Z taką sytuacją mamy do czynienia głównie wtedy, gdy rzeczownik odsłowny wchodzi w związek z przydawką dopełniaczową, np.:

صَوَّتوا لِتَحْميلِ المُواطِنينَ ضَرائِبَ جَديدةً ►

Głosowali za obarczeniem obywateli nowymi podatkami.

يَسُرُّني إكْرامُكَ الوالِدَيْنِ ►

Cieszy mnie twój szacunek dla rodziców

يُعْجِبُني تَعْليمُكَ أَخاكَ البَرْمَجةَ ►

Podoba mi się, że uczysz swojego brata programowania.
(dosł.: Podoba mi się twoje uczenie twojego brata programowania)

W każdym z tych zdań rzeczownik odsłowny zachowuje się tak jak czasownik przechodni, od którego się wywodzi, tzn. konotuje dopełnienie, na co wskazuje biernik wyrazów> ضَرائِبَ (ḍarāᵓib^a), الوالِدَيْنِ (al-wālidaynⁱ) oraz أخاكَ (ᵓaḫā-ka) i> البَرْمَجَةَ (al-barmaǧa^ta).