Nie tylko czasy...

Trzy podstawowe konstrukcje czasowe mogą być na różne sposoby modyfikowane w zależności od zamierzonych efektów semantycznych:

1. Za pomocą partykuły قَدْ (qad):

• Dla podkreślenia dokonaności czasownika w czasie przeszłym, np.:

قَدْ أَنْهَيْتُ قِراءةَ قِصَّتِكَ الجَديدةِ ►

Skończyłem już czytać twoje nowe opowiadanie.
(dosł. Skończyłem czytanie...)

• Gdy chcemy wyrazić uprzedniość w stosunku do innej czynności w przeszłości, wówczas tego rodzaju konstrukcję poprzedzamy odpowiednią formą koniugacyjną czasownika posiłkowego „być” (كانَ) w czasie przeszłym, np.:

حينَما جاء كُنْتُ قَدْ أَنْهَيْتُ قِراءةَ قِصَّتِهِ الجَديدةِ ►

Kiedy przyszedł, skończyłem już czytać jego nowe opowiadanie.

• Natomiast użycie formy czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego, wprowadza znaczenie dokonaności w przyszłości, np.:

في الساعةِ الخامِسةِ مساءً سَأَكونُ قَدْ أنْهَيْتُ قِراءةَ قِصَّتِكَ الجَديدةِ ►

O godzinie piątej wieczorem skończę już czytać twoje nowe opowiadanie.

• Z kolei jeśli partykułę قَدْ postawimy przed czasownikiem w czasie teraźniejszym, nada ona wypowiedzi odcień prawdopodobieństwa lub możliwości, np.:

قَدْ أُنْهي قِراءةَ قِصَّتِكَ الجَديدة اليَوْمَ ►

Być może skończę dzisiaj czytać twoje nowe opowiadanie.

2. Za pomocą czasowników posiłkowych:

• كانَ
  Użyty w czasie przeszłym przed czasownikiem w formie czasu teraźniejszego przenosi daną czynność do przeszłości uwydatniając jej ciągłość lub zwyczajowość, np.:

.كانوا يَتَعَلَّمونَ السِباحةَ ►

Uczyli się pływać. (dosł. pływania)

• أَصْبَحَ ,صارَ ,راحَ ,أَخَذَ ,بَدَأَ – czasowniki oznaczające rozpoczynanie czynności, np.:

بَدَأتْ تَعْمَلُ كَمُدَرِّسةٍ ►

Zaczęła pracować jako nauczycielka.

أَخَذَ يَأْكُلُ بِنَهَمٍ ►

Zaczął jeść łapczywie.

راحَ الأَمْرُ يَتَّضِحُ ►

Sprawa zaczęła się wyjaśniać.

صاروا يَتَذَكَّرونَ أَيّامَ طُفولَتِهِمْ ►

Zaczęli wspominać dni swojego dzieciństwa.

• لا يَزالُ , لَم يَزَلْ] ما زال ,ظَلَّ] – czasowniki oznaczające trwanie lub kontynuację, np.:

ظَلَّتْ تَقْرَأُ طِوالَ اللَيْلِ ►

Czytała przez całą noc.

ما زالَ يُفَكِّرُ عن الاِنْتِقامِ ►

Nadal myśli o zemście.

كُنَّ لا يَزَلْنَ يَبْحَثْنَ عَنْ مَعْنى الحَياةِ ►

Nadal poszukiwały sensu życia.

• لَم يَعُدْ – wprowadza znaczenie końca jakiegoś stanu lub czynności i odpowiada polskiemu „już nie”, np.:

لَمْ يَعُدْ يُمارِسُ المُلاكَمةَ ►

Już nie uprawia boksu.

لِماذا لَمْ تَعودي تَعْمَلينَ هُنا، يا مريم؟ ►

Dlaczego już tu nie pracujesz, Mario?

• كادَ – wskazuje, że czynność lub stan komunikowane przez następujący po nim czasownik nie dokonały się, ale były bliskie urzeczywistnienia. W języku polskim wyrażają to określenia: omal nie, omalże nie, niemal, nieomal:

كادوا يَموتون مِن الفَزَعِ ►

Omal nie umarli z przerażenia.

تَكادُ تحْفَظُ قَصائدَهُ عَنْ ظَهْرِ قَلْبٍ ►

Zna jego wiersze niemal na pamięć.

Użycie czasownika posiłkowego كادَ w formie zaprzeczonej (لَمْ يَكَد، ما كادَ، لا يكادُ) wprowadza znaczenie, które w języku polskim wyraża się za pomocą przysłówków ledwo i ledwie, np.:

لَمْ تَكَدْ تَتَعافى بَعْدَ إصابَتِها بِسَكْتةٍ دِماغِيّةٍ ►

Ledwo doszła do siebie po udarze mózgu.

لا يَكادُ يُفْهَمُ كَلامُهُمْ ►

Ledwo rozumie ich mowę.

Zdania z partykułą wykluczającą إِلّا (ᵓillā)

Tworzone są one według schematu: zdanie zaprzeczone + إلّا + podmiot lub dopełnienie, jak np.:

لَمْ يَأْتِ إلّا رَجُلانِ ►

Przyszło tylko dwóch mężczyzn.

(dosł.: Nie przyszedł nikt, jak tylko dwaj mężczyźni)

لا تَقْرَأُ إلَا كِتاباً واحِدا في الأُسْبوعِ ►

Czyta tylko jedną książkę na tydzień.

(dosł.: Nie czyta nic, jak tylko dwie książki na tydzień)

لَنْ نُوافِقَ إلّا على اقْتِراحاتِ مَرْيَمَ ►

Zgodzimy się tylko na propozycje Marii.

(dosł.: Nie zgodzimy się na nic, jak tylko na propozycje Marii)

Zdania wykrzyknikowe wyrażające zdziwienie lub zaskoczenie

Do tego celu służy forma czasu przeszłego tematu derywowanego czasownika o wzorze أَفْعَلَ, jak np.:

ما أَغْبى هذا السُؤالَ ►

Co za głupie pytnie!

ما أَصْعَبَ هذا الاِمْتِحانَ ►

Ależ (jakże) trudny ten egzamin!

ما أَجْمَلَها ►

Ależ ona jest piękna!

To samo można wyrazić za pomocą konstrukcji: partykuła wykrzyknikowa يا (ya) + przyimek لـَ (la) + odpowiedni zaimek sufigowany + przyimek مِنْ (min) + rzeczownik niokreślony w dopełniaczu, np.:

يا لَهُمْ مِنْ مَساكينَ ►

Cóż [z nich] za nieszczęśnicy!

يا لَها مِنْ فَتاةٍ ذَكِيّةٍ ►

Cóż za inteligentna dziewczyna!

Zdania życzące (optatywne)

W wyrażeniach będących zawołaniami albo formułami grzecznościowymi stosuje się w tym celu formę czasu przeszłego lub teraźniejszego, np.:

عاشَ المَلِكُ ►

Niech żyje król!

تَحْيا الصَداقةُ بَيْنَ بَلَدَيْنا ►

Niech żyje przyjaźń między [oboma] naszymi krajami!

الله يُبارِكُكُمْ [بارَكَكُمُ الله] ►

Niech was Bóg błogosławi!

A tak np. w formie zaprzeczonej:

لا سامَحَ الله ►

Niech Bóg broni!

(dosł.: Niech Bóg nie wybaczy!)

Natomiast typowe zdania o charakterze życzącym zaczynają się od partykuły لَيْتَ (poprzedzonej często partykułą wołacza يا ), wymagającej bezpośrednio po sobie podmiotu w bierniku oraz orzeczenia w czasie teraźniejszym, np.:

يا لَيْتَ الشَبابَ يَعودُ يَوْماً ►

Oby młodość wróciła kiedyś!

Zdania wyrażające pochwałę lub dezaprobatę

Rozpoczynają je niedomienne formy czasownikowe: نِعْمَ lub حَبَّذَ (jakże dobry, wspaniały) oraz بِئْسَ lub لا حَبَّذَ (jakże zły, niedobry), np.:

نِعْمَ الأخُ يوسُفُ ►

Jakże dobrym bratem jest Józef!

نِعْمَ الأُمُّ مَرْيَمُ ►

Jakże wspaniałą matką jest Maria!

حَبَّذا زِيارةُ الأَقارِبِ في القاهِرة ►

Jakże wspaniale jest odwiedzić krewnych w Kairze!

بِئْسَ الأَخُ يوسُفُ ►

Jakże niedobrym bratem jest Józef!

بِئْسَ الأُمُّ مَرْيَمُ ►

Jakże niedobrą matką jest Maria!

لا حَبَّذا النِفاقُ ►

Jakże złą [rzeczą] jest hipokryzja!